Türkiye'deki İsrail Temsilcilikleri Resmi Blogu

Home » 118 İsrail » Anadolu’daki Yahudilerin 2500 yıllık öyküsü

Anadolu’daki Yahudilerin 2500 yıllık öyküsü

Categories

Arşıv

Twitter

Error: Twitter did not respond. Please wait a few minutes and refresh this page.


Aşağıda okuyacağınız araştırma yazısı Hürriyet Daily News gazetesinde yayımlanmış Niki Gamm tarafından derlenip kaleme alınmıştır. 

Osmanlı İmparatorluğu İspanya Yahudilerine kucak açması ile tanınsa da Anadolu topraklarında Yahudilerin tarihi milattan önceki döneme kadar uzanıyor.

jews of anatolia

Yahudilerden oluşan heyet bir Osmanlı yetkilisiyle görüşürken

 

Türkler gelmeden yüzlerce yıl önce Anadolu’da Yahudiler yaşardı. M.Ö. 223 ile 187 yılları arasında hükümdarlık sürmüş ve Doğu Akdeniz’in hakimi Kral 3. Antiochus tarafından oralara yerleştirildikleri bilinir. Ancak M.Ö. 167 yılında Kral 4. Antiochus Yahudilerin dini ritüellerini uygulamalarını yasakladı. Bu duruma karşı gelen Makabi ailesinin isyanı Kudüs’ün M.Ö. 164 yılında fethi ile sonuçlandı. Gelişmeler üzerine Kral, Yahudilerin topraklarında yaşamalarına izin verdiğine dair söz verdi ve dini ritüellerini uygulamalarına karışmayacağını açıkladı. Bu büyük zaferi Yahudiler Hanuka bayramı ile kutlarlar.

Yahudilerin Anadolu’da yaşamalarına dair ilk kanıt Kral 3. Antiochus döneminden de önceye uzanır. Anadolu’nun güneybatısında Sardis’te M.Ö. 5. Yüzyıla ait bulunan sinagog kalıntıları da bunu doğrular. Roma dönenimde birçok bölgede çıkan ayaklanmalara rağmen korunan Yahudilerin Bizans döneminde de iyi durumda oldukları anlaşılıyor. Tek istisna 527-565 yılları arasında hüküm süren İmparator 1. Justinian. İmparator dinlerin işleyişleri üzerinde söz sahibi olup tüm imparatorlukta tek dinin olmasını hedeflemişti. Ancak bu nedenle “hem Hıristiyan kiliseler arasındaki farkları çoğaltmış, hem de Yahudi, pagan ve kafirlerle çatışmaya girdi,” diye anlatır tarihçi A.A. Vasiliev Bizans İmparatorluğu’nun Tarihi adlı kitabında: “Yahudiler ve Samaryalıların bu duruma isyanı vahşi bir şiddet ile durduruldu. Birçok sinagog yıkıldı, kalanlarda ise İbranice Tevrat okumak yasaklandı. Vatandaşlık hakları geriledi.”
6. yüzyıldan itibaren farklı zamanlarda Yahudiler zulme uğradılar ancak genel anlamda Bizans otoriteleri Yahudileri rahat bıraktılar. Dördüncü Haçlı seferi sırasında 1204 yılında Konstantinopl fethedildi. Haçlılar Yahudilere zalimce davrandılar. Ancak Yahudileri Hıristiyanlığa döndürmekten çok Yahudilerin mal varlıkları ve servetleri ile daha ilgiliydiler. Şehrin 1261 yılında yeniden fethiyle Bizanslılar Yahudilere yeniden daha hoşgörülü davranmaya başladılar ancak Yahudilerin belli bölgelerde yaşamalarına ve genel halkla karışmamaları istendi.

Osmanlı dönemi Yahudileri

Osmanlı Türkler 13. Yüzyılda güçlenmeye başladıklarında Yahudilerle bazı temasları olmaya başladı. Konya, Bursa ve Balkanlar’da Yahudi aileler ve sinagoglar bulunuyordu. Bursa 1326 yılına kadar ilk başkenti oldu Osmanlıların. Daha sonra 1365 yılında başkent Edirne’ye taşındı. Osmanlı başkenti İstanbul’a taşındıktan sonra bile Edirne’de büyük bir Yahudi nüfusu kaldı. 1907 yangınında 13 sinagog yandı. Daha sonra tahrip olan sinagoglar yerine büyük bir sinagog inşa edildi ve günümüzde restorasyon çalışmaları ile gündeme gelen sinagog da budur.
Osmanlı’nın İstanbul’u fethi sırasında şehirde kaç Yahudinin yaşadığı bilinmemekle birlikte, kuşatma öncesinde birçoklarının şehirden gittikleri tahmin ediliyor. Dönmelerini teşvik etmek için Fatih Sultan Mehmet Makedonya’daki yüz fakir aileyi İstanbul’a getirdi. Ayrıca Bursa Hahambaşısını İstanbul’daki Yahudi cemaatinden sorumlu tayin etti, tıpkı Rum Ortodokslar için patiği görevlendirdiği gibi. Açıklamasında Sultan Yahudilere, Allah’tan Hz. İbrahim ve Hz. Yakup’un torunlarını koruyacağına dair emir aldığını söyledi. Yahudilerin kendi himayesinde olduğunu ve yiyecekleri olduğunu takip edeceğini söyledi. Yahudileri, incir ve şarap ağacının altında özgürce yaşayıp ticaret yapabilecekleri ve mülk sahibi olabilecekleri İstanbul’a çağırdı.
Osmanlı topraklarında yaşayan Yahudilerin sayısı İspanya’dan kovulan Yahudilerin kabulü ile ciddi anlamda yükseldi. 1492 yılında 150 bin civarındaydılar. İspanya’dan kovulduklarında bazıları Avrupa’nın diğer yerlerine giderken çoğu onların değerlerinin farkında olan 2. Beyazıt hükümdarlığındaki Osmanlı topraklarına yerleştiler. Osmanlı İmparatorluğu tarihi ve Modern Türkiye adlı kitabında Standford J. Shaw “Yahudilerin özgürlükleri o kadar artmıştı ki önemli sayıda Yahudi İspanyol engizisyonu sırasında veya Polonya, Avusturya, Bohemya’dan Osmanlı’ya yanlarında ticaret ve diğer becerileri ile geldiler. Kısa zamanda zenginleştiler ve 16. Yüzyılda Sultanların gözünde yerleri ve etkileri arttı,” diye anlatır.
Balat merkezinde oturan Yahudiler Eminönü’ne kadar genişliyordu. 50 bin Yahudi ve 44 sinagogları vardı. 17. Yüzyıl gezgincisi Evliya Çelebi Yahudilerin mesleklerini kuyumcu, tıp, tekstil, peynir üretimi, banka ve tavernacılık olarak anlatır. Sarayın hekimbaşısı Jacobo de Gaeta mesela, sonradan İslam’ı seçen bir Yahudiydi. İlk matbaa iki Yahudi kardeş tarafından kurulmuştu 1493’te. Portekiz kökenli Josef Nasi önemli diplomatik mevkilere ulaştı Kanuni Sultan Süleyman ve 2. Selim döneminde. Naksos düklüğü ile şereflendirilen Nasi, Venedik’e savaş açmış ve Kıbrıs Osmanlı’ların eline geçmişti.
Ancak Yahudilerin giyecekleri kıyafetler konusunda bazı kurallar vardı ve silah taşıyamaz orduda görev alamazlardı. 1839 Tanzimat Fermanı’ndan sonra tüm vatandaşlar eşit sayıldı. Türk Yahudileri aktif bir kamusal yaşam sürse de etkileri 19. ve 20. yüzyılda gittikçe azaldı. Yedi Yahudi ilk ve ikinci parlamentonun üyesi oldular 1877-1878 ve 1908’de. 1920’de kurulan Büyük Millet Meclisi’nde sekiz Yahudi vardı.

 

kaynak:hurriyetdailynews

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 378 other followers

%d bloggers like this: